Masalın ta kendisi: Laponya!

bi' gezi

Bazıları onu ülke sansa da Laponya; bir kısmı İsveç, bir kısmı Finlandiya’da bulunan özerk bir bölge. Noel Baba’nın evine de sahiplik yaptığını iddia eden Kuzey’in karla kaplı, ren geyikleriyle dolu incisi.

“İnci” tabiri, sanki Laponya için biçilmiş bir sıfat; beyaz dantelden örülmüş gibi görülen ağaçlar, üzerileri kar kaplı kulübeler, kar ve buzla örtülü, kristal tarlası gibi görünen uçsuz bucaksız tarlalar…
Biz sokak köpeklerine ne kadar aşinaysak Laponya halkı da Ren geyiklerine öyle… Ellerindeki Huskyler dışında, belki de tek hayvan olan geyiklerini, yöre halkı her yönden kullanıyor, postlarını kürk, etlerini yiyecek, boynuzlarını süs ve güçlerini de yolculuk aracı olarak.
Yörede her ne kadar motorlu kızaklar da mevcut olsa da, Huskyler ve Ren geyiklerin çektiği kızaklar da çok revaçta. Bir turist olarak köpeklerin çektiğini kullanabilirseniz de, Ren geyiklerini usta Samilere bırakmak gerekiyor, zira bu hayvanlar henüz evcilleşmemiş.
main_a7cf0f12429441004bb528c5f949d04b
Samiler, yani Laponya bölgesinin orijnal halkı, toprağın rengini unutmuş insanlar, onlar için var olan her…

View original post 120 more words

Danimarka Sineması’nda kesitler…

Danimarka Sineması çok geniş bir başlık olduğundan film seçimlerini son zamanlarda adından oldukça bahsedilen oyuncu Mads Mikkelsen ve daha çok birlikte çalıştığı yönetmenlerin filmlerinden yol alacak bir rota çizmeye çalıştım. Henüz bitmemiş bir yazı olduğunu eklemeliyim.

festenjagten2

Thomas Vinterberg’in dogma film kurallarına uygun olarak çektiği Festen’in / Şölen ( 1998) çıkışından sonra benzer başarıyı yakalaması The Hunt / Onur Savaşı (2012) filmiyle oldu. Çekim tarzları açısından farkları olsa da iki film hikayesini pedofili ve çocuk masumiyetinin yitirilişini başka açılardan ele alıyor. The Hunt filminde bir tarafta çocuk tacizi yaptığı için suçlanan bir öğretmen hem psikolojik hem de fiziksel olarak tacize maruz kalırken, Festen’ de farklı örülmüş bir taciz konusu işleniyor: Helge’nin (baba karakteri) görkemli denebilecek doğum günü kutlamasında ailenin içinde yaşanılan gizli şeyler çarpıcı şekilde sürreal öğeleri de ekleyerek sergilenirken, kendinizi kelimenin tam anlamıyla şaşırtıcı gelişmelerin ortasında buluyorsunuz.

jagten21 the-hunt-thomas-bo-larsen-600x337images

 

Lars Von Trier ve Thomas Vinterberg‘in birlikte öncülüğünü yaptığı Dogma 95 kurallarına uygun olarak çekilen Festen’ in tamamı doğal ışıkta takip kamera kullanılarak, stüdyo çekimi olmadan ve de özel makyaj gibi şeylere başvurulmadan çekilmis. Karakterlerin yaşadığı beklenmeyen sürprizlerde kameranın ani hareketleri gibi realist, belgesel sinema özelliklerinin kullanılma sebebi bir çok amaca hizmet ediyor. Seyirciyi izleyici konumundan alıp hikayenin içine katması, bir bakıma karakterlerin iç dünyasına inerken; gerçek mekanlarda doğal bir çekim metodu kullanarak yapılandırılan bu yöntemin ayrica hikayeyi detaylandırılan karakter analiziyle ortaya çıkarma amacı gütmesi en önemli nedenlerden biri. Korku, tehlike, takip, gözetleme ve diğer hislere seyirciyi de dahil ediyor bir anlamda. Seyircinin yabancılaşmayacağı, geleneksel oyunculuk ve hikaye anlatma örgüsü hedeflemiş, düşük bütçeli çekimler amaçlayan ve minimalist bir yaklaşımı taşıma olasılığı olan filmler… Daha sonralarda, Kristian Levring ve Soren Kragh-Jacobsen’in de katıldığı Dogma 95 manifestosu, bazı eleştirmenlerce sinemanın gelişimi açısından eleştirilmesine rağmen, bağımsız sinemaya olan katkısı önemli olarak düşünülmekte.

Dogma film olmasa da The Hunt oyunculuk ve konusu itibari ile realist bir yaklaşım ile çekilmiş, izleyiciyi eğlendirmek amacı taşımayıp, Danimarka toplumunda tabu olan çocuk tacizi konusu üzerinden gidiyor. Vinterberg’in Tobias Lindholm ile birlikte yazdığı filmde Lucas (Mads Mikkelsen) boşanmış ve dağınık bir hayatı olan babayı canlandırırken; çocuğun değil, bir yetişkinin kurban olarak ele alındığı rolünde kendini savunmaya sonuna kadar devam ediyor. Karakterin taşıdığı mücadeleci tavırı oyunculuğuyla hakkını vererek canlandırıyor. The Hunt bir çocuğun yalan söylemeyeceği illüzyonuna kapılmış bir toplumun önyargılarından ve bunun bulaşıcı olması üzerinden ilerlerken, tersi bir yoruma yer vermediği için eleştirilmis.

Festen’in ardında denemelerinde istediği başarıyı yakalamak için tıkandığı yerden geri gidip bir yapı bozum yaşaması gerektiğini söyleyen Vinterberg, The Hunt’in çıkış noktasının bir gün kapısını çalan, tanımadığı komşusu psikiyatrist tarafından elinde ilginç bir vaka olduğunu ve bu konu üzerine çekmesi gerektiğini söylemesi ile düşünmeye başladığını vurguluyor. Yasadığı küçük bir kasabada yayılan yargısız infaz ile yalnızlaştırılan okul öncesi bir devlet kurumunda ögretmen olarak calışan ana karakter Lucas’ı canlandıran Mikkelsen, inandırıcı oyunculuğu ile Cannes film festivalinde 2012 de en iyi oyuncu ödülü aldı. 2014 de ise Oscar en iyi yabancı film dalında adaydı.

Vinterberg’ in başka tarz filmleri denemekten çekinmeme konusunda ısrarlı olduğunu görebiliriz. Bunlara Jaoquin Phoenix ve Sean Penn’in de oynadığı Amerika’da çekilen ve dağınık yapısıyla eleştirilen It is All about Love; Lars Von Trier’ in yazdığı Vinterberg’in çektiği Dear Wendy / Sevgili Wendy (2005) dahil. Amerika‘da bir maden kasabasında yaşayan silahlara hayran bir çocuğun çete kurarak gelişen olayları ele alan film, şiddet ve ırk teması üzerinden giderken oturmayan bir western benzemesi olduğu yorumlarına rağmen, sinemada sınırlarını zorlamaya devam ediyor.

Biraz eski tarihlere doğru gidince, hayaller ve gerçeklerin çekişmesinden iki arkadaşa ne kalıyor hakkında bir film ile karşılaşıyoruz. Simon Staho‘nun yönettiği Vildspor’ un (1998) İzlanda’da geçiyor olması filmin konusu ve atmosferi açısından oldukça tamamlayıcı ve etkileyici. Game of Thrones’da Jamie Lannister rolünü üstlenen Nikolaj Coster-Waldau, senaryonun ortak yazarı olmakla kalmayıp, ana karakterlerden birini de Mads Mikkelsen ile paylaşıyor.

vildspornikolaj mads vildspor 2vildspor2gvild

Yıllar geçmesi ile farklı hayata yönelen arkadaşının izini süren Ossy (Waldau), Jimmy’ nin geçmişi ile yüzleşmek istememesi ile çerçevelenen hikaye duygusal olarak izleyiciyi sararken, İzlanda’nın geniş boş alanlarında yalnızlık, izole olma, bir şeylere tutunma isteği gibi öğeler de ağır basıyor.

push

Nicholas Refn, Mikkelsen’nin kariyerinde önemli karakterlerden biri. Yonetmen, Pusher Üçlemesinde Kopenag’da yaşayan yasadışı işlere bulaşmış kişilerin hayatını ele alıyor. Pusher 1 (1996) filminde uyuşturucu satıcısı serseri, yalnız bir karakteri canlandıran Mikkelsen’in canlandırdığı karakter, Pusher 2‘de (2004) de suçtan ve beladan başını kurtaramıyor. Gangster bir babanın çocuğu olunca bu işlere bulaşmamanın uzak bir ihtimal olduğunu vurguluyor bir bakıma.

Refn‘in aynı oyuncuları tercih ettiği Bleeder (1999) filminin önemi ise sinema dünyasında kimseyi tanımadan, ekibin kendi imkanları ile çekilmesi. Video laset kiralama dükkanında çalışan sakin, az konuşan ama filmler hakkında engin bilgisi olduğunu anladığımız bir karakter Mikkelsen tarafından yoğruluyor.

bleeder bleeeer

Patronu ve iki arkadaşıyla güzel kıyafetlerini giyip evde projeksiyondan film izleme seansları düzenleyip, bunu ritüel haline getirmiş bu dört kişi ve onların hayatları üzerinden anlatılan filmin yeteri kadar ilgi çekmemesi onların motivasyonunu düşürmemiş. Bir sonraki yazıda bahsedeceğim Valhalla Rising ise orta çağda geçen Viking savaşçılarının epik hikayesi görselliği ile de ön plana çıkıyor. Kristian Levring’in 1870’ler Amerika’da geçen olay, çete liderinin izlerini süren The Salvation filmi de bu yazıya dahil olabilir.

Mads Mikkelsen King Arthur/ Kral Arthur , Amerikan gişesine oynayan Clash of Titans, Three Muskeeters, Casino Royale, Hannibal dizisindeki rolüyle çok farklı tarzlarda denemeye açık olduğunu kanıtlıyor. Oyunculuğunda, öncelikle yönetmenin ne istediğini anlamayı bir ilk kural olarak kendine koyduğunu söyleyen Mikkelsen, dogma manifestosuna göre çekilmiş Open Hearts (2002) filminde geçirdigi duygusal değişimlere rağmen iyi bir baba olmayı başarabildiğini aktaran rolü, Prag’da (2006) az konuşan ama duyarlı, boşanma eşiğindeki bir kocayı, Flame and Citmon/ Ateş ve Limon’da (2008) nazilere karşı çalışan, öldürmeye cok da hazır olmayan bir ajanken, iyi bir baba olamamanın ezikliğini de çarpıcı bir şekilde veriyor.

600px-Flame&citron-11600px-Flame&citron-04mmmm

The Girl with the Dragon Tatoo/Ejderha Dövmeli Kız filminin ortak yazarı Danimarkalı yönetmen Nikolaj Arcel ise, 2012’de En Kongelig Affaere / A Royal Affair’i 18. yüzyılda yaşayan ruhsal dengesi pek yerinde olmayan Kral Christian VII’ nin dönemini anlatan tarihi ve romantik bir filme Mikkelsen’in da dahil olması ile bir takım kavramların nelere evrileceğini anlatıyor. 18. Yüzyılda geçen bu hikayeyi geniş bir oyuncu listesi dahil ederek, uluslararası film festivallerine taşıyor.

Anders Thomas Jensen‘in 2000 yılında çektiği Blinkende Lygter/ Flickering Lights ise Kopenaglı, küçük çapta bir çete olan dört arkadaşın bir gangster patronundan kaçarken hayatlarında başka bir yola açılma süreçlerini komedi, suç ve aksiyon tarzında işliyor. Mikkelsen’in da rol aldığı filmlerden biri olmasının yanında, her birinin çocukluklarına inerek geldikleri noktayı anlatan film, bizi eğlendirirken naif duygulara dair algılarımızı açıyor.

flick

Yönetmenin yazıp yönettiği çarpıcı hikayesiyle Adams Aebler, (2005), Neo-Nazi çete lideri Adam’in (Ulrich Thomsen), hapishaneden şartlı tahliye ile sosyal rehabilite projesinde yer almak üzere bırakılması ve rahip Ivan (Mads Mikkelsen) ile aralarındaki gerilimleri ele almakta. Adam’in kendine hedef olarak elmalı turta yapma seçimiyle şekillenen, kara komedi tarzında çekilen filmde Adam’ın rahibin inancini kırmaya çalışması olayların gelişimine yön veriyor.

adammm adam

Metofor kullanımının da filme katkıları bir yana, seyirciyi sorgulamaya iten dini inançlar, suç- ceza gibi kavramların teraziye koyulduğu detaylarla karşı karşıya kalıyoruz.

Diğer yandan, Susanna Bier yönettiği filmlerinin bir çoğunda beraber çalıştığı Anders Thomas Jensen ile yakaladıkları enerjinin Danimarka sinemasına katkısı gözardı edilemez. Birlikte yazdıkları Brodre (2004) daha sonradan Hollywood’da da çekilmiş, Hindistan‘da yetimhaneye yardım fonu alması için Danimarka‘ya dönüşünde bekleyen sürprizler üzerine kurulu After the Wedding/ Düğünden Sonra (2006), annesinin ölümüyle başetmeye çalışan ve de anne babası boşanma eşiğinde olan on yaşlarındaki iki erkek çocuğunun çakışan hikayesini anlatan film Haevnen/ Daha İyi Bir Dünyada (2010) için, iki yönetmenin senaryoyu oluştururken birlikte çalışmalarının başarılı ürünleri diyebiliriz.

*Bazi veriler The Guardian gazetesi sinema sayfalarından ve IMDb’den alinmistir. Film isimlerinin bir kaçının Türkce cevirileri olmadigindan orjinal isimleri ile yazdim.

KİM KU-DUK TÜRKİYE ZİYARETİNDEN NOTLAR…

KİM KU-DUK TÜRKİYE ZİYARETİNDEN NOTLAR…   

İstanbul Büyükşehir Belediyesi ev sahipliğinde, “İstanbul-Gyongju 2013 Dünya Kültür EXPO” etkinlikleri kapsamında 13-19 Eylül tarihlerinde Türk-Kore Film Haftası düzenlendi. Mimar Sinan Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi  Prof. Sami Şekeroğlu Sinema-TV Merkezi’nde izleyicilerle gerçekleşen söyleşide öncelikle kendini ve sinemayla olan yolculuğunu anlatan Kim Ku-duk, hayatında ilk kez Fransa’da 33 yaşında film izlediği zaman çok şaşırdığını ve film yapmak gibi bir meslek varmış diye düşünüp senaryo yazmaya başladığını söyleyerek biz izleyicileri de şaşırttı. Senaryo yazma çalışmalarının iki yıl sürdüğünü söylerken bilgisayar değil kalem kullandığını da belirtirken hayalimde onun senaryo yazarken canlandırdım açıkçası.

 

kimmmkim-ki-duk

 

 

“Film çekmek için en önemli madde yaşamın kendisi, diğer bir deyişle film dünyanın imgeleştirilmiş kaydı ve filmi çekerken insanların düşüncelerinin nasıl gösterileceği üzerine yoğunlaşmak gerek,” diyor Ku-duk.  Yaşarken karşılaştığımız bütün insanların sinema için bir malzeme olduğunu, bu yüzden de aslında askerliğini yaparken, fabrikada çalışırken ve Avrupa’da gezerken edindiği deneyimler hep kendisi için bir sinema eğitimi olduğunu ifade etmesi onun filmlerindeki derinlikli karakterlerin kaynağını da bize gösteriyor.

En etkileyici sözlerinden biri ‘beyazı göstermek için, siyahı kullanmak’ bu da çok kullandığı metoforların sebebini açıklıyor sanırım.

Acı /Pieta filmine dair…

729112pieta-kim-ki-duk_h_partb

Senaryo üzerinde iki ay çalışmış ve de aslında bunun iki ay ile sınırlı değil, bu sürecin yaşamış olduğu hayat boyunca öğrendiği şeylerden yola çıktığını ve aynı şekilde oyunculuk ile yaklaşımını da yapılandırdığını vurguladı.

Söyleşinin ortalarına doğru birden çok konuştuğunu farkettiğini ve utandığını, filmlerindeki karakterleri gibi sessiz olmak istediğini fakat bakarak anlaşamayacağımız için böyle olması gerektiğini söyleyerek konuşmasına devam etti. Acı filminde de daha fazla diyalog olmasının sebebini, ”Sözle açıklanması gereken sorular olduğu için” diye ekledi.

Moebius üzerine…

Sessizlikle bağlantılı olarak son filmi Moebius üzerinde karakterlerin sessiz ama yan karakterlerin konuştuğunu dikkat çekerken, konuşmanın sadece sözle değil; gülmek, ağlamak, ve çığlık atmanın da bir tür konuşma biçimi olduğuna dikkat çekti. Bu bahsettiği üç ifade şeklinin ,insanların zorluk yaşadığı zamanları yansıttığı için önemli bir ayrıntı olduğunu düşünüyor.

moebius

 

Filmin temasıyla ilgili ise paranın insanı ne hale düşürdüğünü göstermek, ,insanın mı paranın mı önemli olduğunu düşündürmeye çabaladığını ,fakat bazı insanların asıl temanın intikam olduğunu düşünmesinin de normal olduğuna da dikkat çekti. Aslında “seyircinin nasıl algıladığı önemli” derken, “bir filmden farklı anlamlar çıkarabilmenin önemli olduğunu ve tek bir anlam üzerinden yola çıkmanın filmleri katmanlaştırmadığını” da belirtti. “İnsan nedir?” sorusunun cevabını verdiği noktalarda film çekmeye devam ettiği, temalarının geniş bir perspektiften alınmasını da açıklıyor bir bakıma.

Hollywood’da Film Çekmek Üzerine…

Kim Ku-duk’a yöneltilen sorulardan biri de Hollywood’da film yapmak üzerine düşünceleri ile ilgiliydi. Oradaki oyuncuların Kore kültürünü tam olarak yansıtamayacağını düşündüğünü ve eğer amaç bütün dünyada tanınmak ise bunu zaten başarmış olduğu için gerek kalmadığını söyledi. Filmlerinin hala gösteriliyor olması ve Türkiye’ye kadar gelmesi de bunların göstergesi olduğu şeklinde yanıtladı.

ŞİMDİKİ ZAMAN…

simdiki-zaman

Yönetmenliğini Belmin Söylemez’in yapımcılığını ise senaryoyu birlikte yazdığı Haşmet Topaloğlu’nun üstlendiği “Şimdiki Zaman” filminin, kedere yenik düşmeyen, belirsizliği ve aynı zamanda umudu da ören bir hikayesi var. SETEM tarafından konuk edilen Belmin Söylemez ve Haşmet Topaloğlu bizlerle bir söyleşi yaptı, Kurtuluş ve ben de bir grup arkadaşlarla birlikte izlediğimiz film ile ilgili görüşlerimizi aşağıda özetlemeye çalıştığım Karşı Açı dergisinde yayımlanan yazım:

Sanem Öğe(Mina) doğal ve de abartı içermeyen duru oyunculuğunu film boyunca sakin sakin, seyirciyi de kendine katarak işliyor. Şimdiki Zaman’ın Sanem Öğe’yi 2012 İKSV Film Festival’inde en iyi kadın oyuncu ödülüne taşımasının sürpriz olmadığını düşünüyoruz.  Ana karakter Mina, hayata sıfırdan başlıyor, seyirciye yerleşik bir kadın olarak tanıtılmadığı için, işi ve yaşadığı yeri göz önünde bulundurup bir varsayıma gidemiyoruz filmin başlarında. İstanbul’a gelip iş aramaya başlıyor ve kahve falcısı arandığını gördüğünde onun daha önceden fal bakıp bakmadığını da sonradan anlıyoruz.

Image

Yönetmen, telvenin fincandaki şekilleri “İster inanın, ister inanmayın, falsız da kalmayın!” rüzgarına kapılan müptelalarını sahneden tek tek akıtırken aslında Mina’nın hayatına dair ipuçları veriyor seyirciye. Bir bakıma falına baktığı müşterilerinin hikayeleri ile bütünleşiyor kendi hayatı; anlatılanın Mina’nın kendi umutları, hayal kırıklıkları ya da anılarından kalan tortular olup olmadığını yorumlaması için belki de yönetmen bir noktadan sonra cevabı izleyiciye bırakıyor. Filmi birlikte izlemeye gittiğimiz arkadaşlardan birinin yorumu ise, baktığı fallarla aslında bir bakıma kendiyle dertleşmesi, yüksek sesle düşünmesi olduğudur.

Filmde karakterlerin geçmiş hayatlarına dair öğrendiklerimiz,  hatıra olarak kalan fotoğraf, kıyafet gibi sembolik öğeler ve kaçamak anlatılan birkaç açıklamadan öteye gitmiyor. Söyleşide bunun sebebini sorduğumuzda, Belmin Söylemez filmin “yaşanılan şimdiki zaman” üzerine kurulmaya çalışıldığı için, karakterlerin geçmişine dair detay vermediğini söyledi.

Anadolu yakasındaki evine yerleşen Mina, işini Avrupa yakasında buluyor. İki ayrı mekana gidiş gelişini vapur seyahatinden anlıyoruz. Mekandan kopma üzerine kurulu hayatlardan oluşan hikaye, sadece Mina üzerinden işlenmiyor filmde. Şenay Aydın’ın Fazi ve Ozan Bilen’in Tayfun’u canlandırdığı karakterlerin de hayatlarını kurmuş olduğunu söyleyemeyiz. Fal bakan Mina ve ondan daha tecrübeli Fazi’nin ne kadar garantili bir işi olduğu ve düzenli bir geliri elde edip edemeyecekleri yine belirsizlik üzerine kuruluyor. Alyansını sakladığını ondan hoşlanan Fazi’den öğrendiğimiz, babadan kalma kafeyi işleten Tayfun’un da bu işe geçici olarak başladığını ve öyle devam ettiğini mutsuz olarak ifade etmesi, ona dayatılan bir hayatta yerleşik olmadığına işaret ediyor. Diğer yandan, Mina’nın şahit olduğu bir sahnede, yaşlı bir kadının koltukta taşınarak apartmandan indirilmesi, eski bir evin boşaltılıp yıkılacak olması da yersizlik yurtsuzluğa işaret eden kentsel dönüşüme ucundan dokunuyor.

Image

İstanbul’dan çok uzak bir yerde, fırsatlar ülkesi olarak düşünülen Amerika’da hayat kurma hayalinin peşinde döviz biriktirmeye çalışıp, uluslararası eğitim fuarlarına katılması Mina’nın tutunduğu şeyler olduğu kadar, tekrar yalnız bir mücadeleye adım atma çabalarının da göstergesi. Filmin ucu açık bir anlatım sergilemesi bazı seyircileri yorsa bile, Mina’nin hayatı büyük şehire yerleşme cesaretini gösterip, hayatta hiç yapmadığı şeylere adım atması hayallerinin peşinden gittiğini gösteriyor. Birilerinden yardım istemekten mi korkuyor ya da kendine olan güveni sayesinde mi güçlü durmaya çalışıyor, sorularının yanıtlarını bulmak seyirciye düşüyor. Yoksa eskiden yaşadığı durumlardan kaynaklanan güvensizliğinin olup olmadığını mı sorgulatıyor?

Mina’nın fal için davet edildiği mekanlar, her sınıftan insanın hayattaki bilinmezliği yenme tutkusu olduğu mesajını verirken, bir bakıma sınıflar arası yaşam farkını da veriyor. Belli bir düzene sahip insanlardan, zengin bir kadının düzenlediği güne gittiği villalardaki yaşam tarzları, şirkette fallarına baktığı insanlar en belirgin örnekler. Diğer bir yandan da Mina ve Fazi’nin fallarına baktığı diğer kadınlar ile aralarındaki yaşam tarzını; iki ucu “belirli ve belirsiz” bir teraziye koyuyor film…

Image

Görüntü yönetmeni Peter Roehsler genel duygu atmosferine sadık kalarak; su üzerindeki yansımaları, ışığı zaman zaman flu olarak kullanması, havayı genelde gri tonlarda tercih ederek hikayenin oturduğu belirsizlik temasını homojen bir yapıya dönüştürürken, “hem var hem yok, ne evet ne hayır” üzerine kurulu öğelerini hafızamızda daha da kalıcı kılıyor. Kıyafet ve aksesuarlarda tercih edilen genel renkler ise, birbirleri ile zıtlaşırken aynı zamanda tamamlanıp bütünleşiyor. Bunlara örnek olarak Mina’nın üzerindeki mavi tonları ve daha agresif bir karakteri yansıtan kırmızı tonların ağırlıkla kullanıldığı Fazi’yi gösterebiliriz.

Şimdiki Zaman’da buluşmak dileğiyle…